على محمدى خراسانى
38
شرح منطق مظفر (فارسى)
گاهى ترجيح يك طرف همراه با احتمال جانب ديگر مىباشد . منتها با احتمال ضعيف و موهوم ، مثلا جانب مضمون خبر كه فرضا جانب اثبات باشد . احتمالش قوى و راجح ( مثلا 90 % ) است و جانب مخالف كه سلب باشد . احتمالش موهوم ( مثلا 10 % ) است . و يا بالعكس يعنى جانب سلب ، مظنون و ايجاب ، موهوم است . وهم و ظن متعاكس هستند و هر طرف قضيه كه موهوم شد ناگزير طرف ديگر ، مظنون مىشود . همچنين امكان ندارد كه جانب اثبات و سلب هر دو مظنون باشد و گرنه اجتماع ضدّين و نقيضين پيش مىآيد . نام اين قسم از تصديق ، كه نازلترين مرحله تصديق است ، ظن است و نوعا در قضاياى شخصيه و محاورات عرفيه روى اين قضايا تكيه مىشود و در علوم - مخصوصا برهان - اصلا از آن استفاده نمىشود ، چون بايد مقدمات برهان ( يعنى صغرى و كبرى ) يقينى باشد . قوله : و توضيح ذلك براى توضيح بيشتر در رابطه با دو قسم تصديق يعنى يقين و ظن ، مطلب را در قالب يك مثال دنبال مىكنيم : اگر جناب عالى قضيهاى را به نفس و ذهنت عرضه كنى و در اطراف آن كاوش كنى ( اگر نظرى است و اگر بديهى است بدون كاوش ) كه آيا محمول آن قضيه براى موضوع آن قضيه ثابت است يا نه ؟ و آيا اين خبر صادق و مطابق با واقع است يا كاذب و مخالف واقع است ؟ يكى از چهار حالت نفسانيّه براى شما پيدا خواهد شد كه قسم پنجم ندارد : 1 . يا اين است كه تنها يك طرف خبر و قضيّه ( مثلا جانب اثبات فقط يا جانب سلب تنها ) براى شما و در نفس شما محتمل و ميسّر و طرف ديگر ممتنع است كه نام اين قسم يقين است ، يعنى مثلا شما يقين و اعتقاد جازم و صددرصد به جانب ثبوت قيام براى زيد داريد و جانب عدم يك درصد هم محتمل نيست . 2 . و يا اين است كه هر دو طرف قضيّه ( جانب وقوع و لا وقوع ، اثبات و سلب ) در نفس شما محتمل و ممكن است ، يعنى : هم احتمال وقوع خبر و هم عدم وقوعش را مىدهى . اين قسم از سه حال خارج نيست يا دو طرف قضيّه از حيث احتمال ، مساوى هستند و هيچ كدام بر ديگرى رجحان ندارد ، كه نام اين قسم شك است . مثلا شما نسبت به قيام زيد شاك محض هستيد يعنى 50 % « مع المسامحه » احتمال ثبوت مىدهيد و 50 % احتمال عدم ثبوت . شك مصطلح دو احتمال متساوى الطرفين را گويند .